Kun je kunst waarderen als je weet dat de maker ideeën had waar je het totaal niet mee eens bent? Het is een vraag die vandaag de dag weer volop speelt.
Dit is een zelfportret van Pyke Koch. Een van de bekendste Nederlandse schilders van de twintigste eeuw. Zijn werk is technisch indrukwekkend en soms een beetje mysterieus, maar kan ook ongemakkelijk zijn om naar te kijken. Niet alleen door wat je ziet, maar ook door waar hij voor staat.
De zwarte band is geen officieel fascistisch symbool, maar wordt in die tijd wel sterk met die ideologie geassocieerd. Na de Tweede Wereldoorlog neemt Koch afstand van het fascisme en ontkent hij elke associatie ermee, maar dit werk blijft verbonden met die periode.
Conservator in opleiding Berber Hoftijzer over Koch en het politieke landschap in de jaren 1930.
Kun je nog genieten van kunst als je het fundamenteel oneens bent met de maker? Dit soort discussies spelen nog steeds: bij kunstenaars, muzikanten, filmmakers en schrijvers. Zeker nu politieke spanningen toenemen en mensen online steeds vaker onderzoeken waar hun idolen eigenlijk voor staan. Het werk van Pyke Koch laat zien dat kunst niet altijd comfortabel is, maar dat het soms schuurt. En misschien wordt het juist daar interessant.
Conservator Catrien Schreuder over Koch en het fascisme.
Het Zelfportret met zwarte band van Pyke Koch beeldt de kunstenaar af met een zwarte band om zijn hoofd. In de jaren dat Koch het schilderde, had hij uitgesproken sympathieën voor het fascisme. In 1934 sloot hij zich zelfs aan bij een op het fascisme geïnspireerde politieke beweging: de Verdinaso. In 1940 ging Verdinaso op in de NSB, waarvan Koch vanaf dat moment ook automatisch lid werd. Van de Duitsers moest hij niet veel hebben. In 1941 beëindigde hij zijn lidmaatschap.
Gezien Kochs sympathie voor het fascisme is het dus niet zo verwonderlijk dat dit Zelfportret met zwarte band na de Tweede Wereldoorlog uitgroeide tot een beeldmerk van fascistische kunst. Zelf benadrukte hij dat de zwarte doek geen symbolische betekenis had.
Koch staat op het schilderij een tikje schuin met z’n kin omhoog, alsof hij net iets heel slims heeft gezegd en nu wacht tot jij onder de indruk bent. Het is super strak geschilderd, vol kleine details en met een sfeer waarvan je denkt: hier klopt iets niet helemaal… maar juist daarom blijf je kijken. Het is een van zijn toppers binnen het magisch realisme. De politiek? Die vergeten de meesten gewoon. Ze vinden het simpelweg een schitterend kunstwerk.
Wat vind jij? Maakt het voor de waardering van een kunstwerk iets uit of de politieke opvattingen van de kunstenaar die het maakte de jouwe zijn of niet?
“Om poëzie te kunnen schrijven die niet politiek is, moet ik de vogels kunnen horen, en om de vogels te kunnen horen, moeten de oorlogsvliegtuigen stil zijn.”
