Ga direct naar hoofdinhoud
Utrechtse schip

Utrechtse schip

Opgesloten in de kelder van het Centraal Museum ligt een bijna achttien meter lang scheepswrak. Het zijn de restanten van een schip die in 1930 tijdens bouwwerkzaamheden werden gevonden in de Utrechtse wijk Zuilen. Ze werden naar het museum gebracht, in elkaar gezet en geconserveerd. Dat gebeurde met een teerproduct, creosoot, dat de typerende geur verspreidde die veel bezoekers zich blijvend herinneren. Vanaf de openstelling in 1936 was het schip een van de publiekslievelingen.
In eerste instantie dacht men met een Romeins schip te maken te hebben, maar door analyse van jaarringen in het hout (dendrochronologie) is vast komen te staan dat het rond het jaar 1000 is gebouwd. De nieuwe datering was het resultaat van een grootscheeps restauratie- en onderzoeksproject dat plaatsvond in de jaren 1998-2000 en waarvoor steun van de Europese Commissie werd gekregen. De werkzaamheden zijn uitgevoerd door het Nationaal Museum van Denemarken, de datering door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, nu Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. geheten. De losse stukken hout zijn toen vastgezet en de huid werd geïmpregneerd met de kunsthars PEG. Bovendien is  een nieuwe, flexibele draagconstructie van roestvrij staal voor het schip gemaakt. Sindsdien wordt het schip beschermd door een glaswand. Tussen 2012 en 2014 is een door de ideeënfabriek Monobanda ontwikkeld kunstproject rond het schip, Licht op hout, te zien geweest.

Wat het schip zo bijzonder maakt is dat de bodemplaat bestaat uit  één stuk eikenhout, een uitgeholde en vervolgens uitgebogen boomstam. Daarop zijn planken en balken aangebracht. Het schip heeft over de Rijn gevaren en werd voortbewogen door een combinatie van trekken, zeilen, bomen en roeien. De stevige bodem maakte het geschikt voor een vaart over gevaarlijke rotsen, zoals in de buurt van de Lorelei. Utrecht was de vermoedelijke thuishaven van het vrachtschip, dat allerlei zaken kon vervoeren. Hier werden goederen uit het stroomopwaarts gelegen gebied verhandeld of gebruikt, zoals wijn, graan en tufsteen. Aan stenen was grote behoefte door de kerkenbouw in Utrecht (de Romaanse Dom, de Janskerk, de Pieters-  en de Paulusabdij). Stroomopwaarts vervoerde het schip hier geproduceerde artikelen als kaas en zout en uit Scandinavië ingevoerde waren als bont en pek.
Het schip heeft In het stadsbeeld een gezicht gekregen doordat op de plek van de vondst aan de Van Hoornekade een stalen replica is geplaatst.

Maker
Anoniem
Titel
Utrechtse schip
Datering
0997 - 1030 (via dendrochronologisch onderzoek is gebleken dat het hout van de gebruikte bomen in deze periode gekapt moet zijn)
Objectsoort
schip
Objectnummer
6463
Materiaal
eikenhout
Techniek
eikenhout
Afmetingen
  • lengte 1780 cm
  • breedte 380 cm
  • lengte bodemplaat 143 cm
  • breedte bodemplaat 193 cm
  • diepgang ongeladen 42 cm
  • diepgang geladen 70 cm
  • gewicht 10.4 ton [eenh.]
  • laadvermogen 13 ton [eenh.] (ca.)
Verwerving
overdracht (1930)
Geassocieerde periodes
Bisschoppelijk Utrecht 695-1528
Opschriften en markeringen
:
Opmerkingen
  • Gevonden door gemeentewerklieden bij graafwerkzaamheden op 3 december 1930 aan de Van Hoornekade, in een oude bedding van de Vecht. De directeur van het Centraal Museum liet de restanten van het schip naar de kelder van het museum overbrengen. Daar werden de stukken geconserveerd en weer in elkaar gezet. In deze kelder is het scheepswrak sinds 1936 voor het publiek te zien. Vermoedelijk is het schip gebruikt voor handel over de Rijn met Duitsland.
Rechten
Publiek domein
Documentatie
Voor de boeg : maritiem erfgoed in de provincie Utrecht, Martine van Lier, C2i Business Stories (Den Haag, 2023), 112 p.
Het jaar 1000 : Nederland in het midden van de Middeleeuwen, Annemarieke Willemsen : [met bijdr. van Raphaël Rijntjes & Floor van Doesburg], Sidestone Press (Leiden, 2023), 144 p.
Houten scheepsbouw : in de Nederlanden van de late Middeleeuwen tot nu, Geke Burger, Hendrik Lettany, Charlotte Jarvis, Walburg Pers (Zutphen, 2024) Het Scheepvaartmuseum (Amsterdam, 2024), 190 p.
De eerste Gouden Eeuw : handel en scheepvaart in de vroege middeleeuwen, Luit van der Tuuk, Omniboek (Utrecht, 2011), p. 272
Les mondes du Nord : de la préhistoire à l'âge viking, Vivien Barrière ...[et al.], Tallandier (Paris, 2025), 654 p.,XVI, XVI p. pl.
The archeological study of the Utrecht ship : a report on the documentation and study of the hull carried out in 1998-2000 by researchers from the Center for Maritime Archeology at the National Museum of Denmark, Aleydis Van de Moortel, National Museum of Denmark ([Lyngby], 2000), 36 p.
Catalogus van het Historisch Museum der stad, supplement
De Franken in Nederland, D.P. Blok, Fibula/Van Dishoeck (Bussum, 1974), 144 p.
Friesland Bank : jaarverslag 1999, tekst G.P. Karstkarel, Friesland Bank (Leeuwarden, [2000]), 56 p.
Frühmittelalterliche Handelsschiffart in Mittel- und Nordeuropa, D. Ellmers, Karl Wachholtz Verlag (Neumünster, 1972)
The International Journal of Nautical Archaeology, T.J. Hoekstra
Een kennismaking met de middeleeuwse wereld, István Bejczy. István Bejczy, Coutinho (Bussem, 2001) (Bussum), 224 p.
Maritieme geschiedenis der Nederlanden I, De Boer Maritiem (Bussum, 1976)
Markten in Utrecht : van de vroege Middeleeuwen tot nu, Jan Brugman, Hans Buiter en Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 1995), 120 p.
The Mediaeval Utrecht Boat : the history and evaluation of one of the first nautical archaeological excavations and reconstructions in The Low Countries, Robert Vlek, National Maritime Museum Greenwich (Oxford, 1987), XVIII, 177 p. (2 dl.)
Museological and Archeological network on the Revitalisation of Early Shipfinds (MARES), Jan Bill, Renger de Bruin, Centraal Museum (Utrecht, [2000]) Archäologisches Landesmuseum (Schleswig) National Museum of Denmark, Centre for Maritime Archeology ([Roskilde]), 8 p.
Presenting and preserving : the exhibition of the Utrecht Boat, Renger de Bruin and Frank Pietersen, Centraal Museum (Utrecht, 2000), 24 p.
Scheepsarcheologie : Scheepsopgravingen in Nederland en elders in de wereld, G.D. van der Heide, Strengholt (Naarden, 1974), 507 p.
Schepen met geld, T.J. Hoekstra, De Nederlandse Bank n.v. (1976)
Terugblik op Traiectum : een archeologische schets, H.L. de Groot, Stichting Publicaties Oud-Utrecht (SPOU) (Utrecht, [1993]), 31 p.
Utrecht: Britain and the continent. archaeology, art and architecture, Elisabeth de Bièvre (red.), (Leeds, 1996)
Het Utrechtse schip : fysisch en chemisch onderzoek, Adviesbureau Lagas/Archeoplan (Delft, 1997), 17 bl..
Het getemde denken : onderwijs, cultuur en het volle leven ..., Barend Smit, Van Wijland (Laren, 2005), 223 p.
Verslag van het Gemeente-Archief en het Centraal Museum te Utrecht over het jaar 1930, de gemeente-archivaris W.C. Schuylenburg, Gemeente Utrecht (Utrecht, 1931]), 48 p., [2] bl. pl.
Vikings on the Rhine : recent research on early medieval relations between the Rhinelands and Scandinavia, ed. by Rudolf Simek and Ulrike Engel, Fassbaender (Wien, 2004), 223 p., [16] p. pl..
Het Utrechtse schip en zijn replica, [Harry de Keijzer ... et al.], Werkgroep Directe Voorzieningen (Utrecht, 2005]), 27 bl..
Stukken uit de krant : verhalen over 2000 jaar Utrecht, samenst. en tekst Renger de Bruin en Maarten Brinkman, Centraal Museum (Utrecht, 2009]), 16 p.
Utrechts verleden in vogelvlucht, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2017), 152 p.
Vervoer te water : Jaarboekje 2013 van het Oudheidkundig Genootschap 'Niftarlake', Oudheidkundig Genootschap 'Niftarlake' (Maarssen, 2013), 152 p.
Het Utrechtse Schip : Scheepsbouw en scheepvaart in de Rijndelta rond het jaar 1000, Aleydis Van de Moortel, Renger de Bruin, Centraal Museum (Utrecht, 2018), 68 p.
Centraal Museum Utrecht [topstukken; 2020], Voorw. Bart Rutten, Marco Grob, Jacqueline Rutten (prod.), Hans Schopping, Sheila Stafleu, Lotte Bont, Thomas de Bruin (red.), Centraal Museum (Utrecht, 2020), 208 p.
Gekomen om te blijven : 900 jaar Utrecht, Kaj van Vliet en Bettina van Santen, WBOOKS (Zwolle, 2022), 160 p.
Mensen maken geschiedenis : 2 : geschiedenis voor de basisschool : prehistorie - 1780, auteurs Ingrid Moerman [en] Ruud Spruit ; red. H.F. Grondijs, H. Spanjersberg, J.G. Spruijt, Spruyt, Van Mantgen & De Does N.V. (Leiden, 1977), 96 p.
Utrecht : tale of the city, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2022), 152 p.
Utrecht verleden tijd, door Janelle Gerritsen, Elmar (Rijswijk, 1981), 126 p.
Fotorama Utrecht, tekst Bureau Voorlichting en Public Relations der Gemeente Utrecht, Het Spectrum (Utrecht/Antwerpen, [1972]), [86] p.
Bioenvenue à Utrecht : guide de la ville d'Utrecht, éd. par le Syndicate d'initiative d'Utrecht, VVV Utrecht (Utrecht, {1956]), 36 p.
De Utrechtse Pieterskerk, red. Kaj van Vliet ; auteurs Frans Kipp ... [et al.] ;tek. Daan Claessen, Matrijs (Utrecht, 2023), 192 p.
Archeologische Kroniek van de Gemeente Utrecht over 1974-1975, T.J. Hoekstra, (Maandblad van Oud-Utrecht, Aflevering: 1; 52, 1975)
Beschouwingen over het Utrechtse schip, P.H. van der Wijk, (Jaarboekje van Oud-Utrecht, 1933)
De Utrechtse Scheepsvondst, Verslag der lezing van dr. A. Köster uit Malente, dr. A. Köster, (Maandblad van Oud-Utrecht, Aflevering: 5; 7, 1932)
Een merkwaardige Sinterklaasverrassing, P.H. van der Wijk, (Maandblad van Oud-Utrecht, Jaargang: 5, Aflevering: 12, 1930)
The Utrecht Ship, J.P.W. Philipsen, (The Mariner's Miror, Aflevering: 1; 51, 1956)
Pompeii aan de Rijn : Bijzondere Utrechtse scheepsvondsten, Herre Wynia, (Oud-Utrecht : tijdschrift voor geschiedenis van stad en provincie Utrecht, Jaargang: 88, Aflevering: 3, juni 2015), p. 80-87
De Friezen en de zee : Over de maritieme identiteit van de proto-Hollanders, Marco Mostert, (Holland : historisch tijdschrift, Jaargang: 48, Aflevering: 3/4, 2016), p. 116-125