Object
De liefdadigheidswerken van de armenpot van Sint Jacob (recto) het laatste oordeel (verso)
De liefdadigheidswerken van de armenpot van Sint Jacob (recto) het laatste oordeel (verso)
In 1470 richtte de Utrechtse Jacobskerk een armenpot op om mensen te kunnen ondersteunen met voedsel en brandstof. In 1492 deden dertig armen een beroep op de pot. Eind 16de eeuw was dat aantal opgelopen tot zo’n 200. Dit schilderij was bij de collectebus opgesteld en laat aan deze kant van het schilderij de goede werken zien. Aan de andere zijde wordt de beloning voor de liefdadigheid in het vooruitzicht gesteld: een plek in de hemel.
- Titel
- De liefdadigheidswerken van de armenpot van Sint Jacob (recto) het laatste oordeel (verso)
- Datering
- 1562
- Objectsoort
- schilderij
- Objectnummer
- 2473
- Materiaal
- paneel
- Techniek
- olieverf op paneel
- Afmetingen
- hoogte (dagmaat) 50.5 cm
- breedte (dagmaat) 392.5 cm
- hoogte (met lijst) 57.1 cm
- breedte (met lijst) 401.5 cm
- diepte (lijst) 8 cm
- gewicht 56 kg (+/-)
- Verwerving
- schenking (2019)
- Verwervingscredit
- Schenking van de Protestantse Gemeente Utrecht. (Was sinds 1883 bruikleen van de Kerkvoogden der Nederlandse Hervormde Gemeente, v.h. Potmeesters der St. Jacobskerk.
- Geassocieerde periodes
- Bisschoppelijk Utrecht 695-1528
- Geassocieerde onderwerpen
- Utrecht, Jacobikerk (herkomst), parochies (Utrecht) (religie)
- Trefwoord
- laatste oordeel
- Opschriften en markeringen
- datering liefdadigheidswerken, boven de kapitelen: 1562 // MoDcLXIJ // MoDcLXIJ// 1562, opschrift links: NOTA BENE CHARISSIME // Gheeft aelmisse[n] zoet va iov tijtelicke goet // den allendige[n] huijssarmen // Want die aelmisse doit va[n]der helssche gloijt // iou ziel beschermen // Daer om[m]e gheeft altijt den arme[n] alhier // na crijstus vermae[n] // Zoe zvldij weder om[m]e va[n] godt die heer // een volle mate ontfae[n] // Want crijstus spreeckt en[de] int heijlich eva[n]geli staet // het ons bescreue[n] // Gheeft en[de] iov zell weder om[m]e worde[n] gegheuen // Daer om[m]e zaet hier overvloydelick ghij // vriende[n] voll eeren // Want den allendige[n] huijssarme[n] sijn ackers // des heeren // Ghij en vijnt nijet meer geloeft dat vrij // Dan dat ghij gheeft om die min[n]e va[n] mij // O eedel chrijste[n] me[n]ssche gheeft hier den // arme[n] in crijstu[s] name // Dat is iou tot salicheijt en[de] de[n] almoge[n]de // godt bequame, opschrift rechts: NOTA BENE CHARISSIME // Och hoe svaer en[de] hardt zall sijn // dat scheijden // Den ghene[n] die hem op hoer dootbedde // ierst zullen bereijden // Daer om[m]e all eer die doot kommt sijt // te vore[n] bereijt // Want alssdan zoe moit ghij mede het is // iov lieff off leijt // Ald[us] genome voirde beste[n] raet. doit altijt goit // en[de] schout qvaet // Want ghij daeglicx ter doot werdts gaet // Daer hem die weldader altijt zall verblijden. // En die quaet doender ewelick moit lijden // Want met schoene woerde[n] noch mit liegen // En machtich godt de heere nijet bedriegen // [Con]Cluijsie // O eedel chrijsten mensschen hoe dat wij dit // wille[n] keeren en[de] weijnde[n] // Zoe en zalment nochtans eider waerheijt // anders nijet beuijnden, opschrift achterzijde links van doodshoofd: DA TVA DVM TVA SVNT POST MORTEM // TVNC TVA NON SVNT, opschrift achterzijde rechts van doodshoofd: O me[n]sche gedenck uw uijterste en inder // ewicheijt en sult ghi niet sondighen
- Opmerkingen
- Tweezijdig beschilderd. Recto de liefdadigheidswerken, verso het laatste oordeel. Originele lijst. Voorheen recto (overschilderd) (boven de vakken met de liefdadigheidswerken) `Hier deijlt men dey Son[n]endaechse scottel der armen: // Hier deijlt men den armen swijnters den turff: // Hier deijlt men den armen die bedleger sijn aelmissen.' Zie Utrecht 1952, cat. nr. 292, p. 137. Volgens Van Riemsdijk 1882, p. 24, hing het schilderij oorspronkelijk boven de plaats waar de bestuurders van de Armenpot de gaven aan de armen uitdeelden. In de achttiende eeuw hing het volgens zijn zeggen aan de zuidelijke torenwand. Hij veronderstelt dat de potmeesters zowel voor als na de reformatie in het zuid-westelijk deel van de kerk werkzaam zijn geweest. Volgens Utrecht 1878(a), bij cat. nr. 187, p. 33, hing het paneel in 1878 tegen de oostelijke muur van het koor van de Sint Jacobskerk. Zie Utrecht 1952, cat. nr. 292, p. 137. Volgens Utrecht 1904, cat. nr. 654, p. 99 is cat. nr. 759 afkomstig uit het middenkoor van de Sint Jacobskerk. De combinatie van de liefdadigheidswerken met een voorstelling van het laatste oordeel is terug te voeren tot Mattheus 25: 31-46, waar Christus aankondigt dat zij die de werken van liefdadigheid hebben beoefend, bij het laatste oordeel tot de uitverkorenen zullen behoren. Zie ook inv. nr. 2472.
- Rechten
- Publiek domein
- Documentatie
- Utrechtse kerken en kerkgebouwen, A. van Hulzen, Bosch & Keuning (Baarn, 1985), 160 p.
- Liste des objets exposés : suplément au catalogue et au livre mémorial Paus Adrianus VI 1459-1959, [avant-propos J. Coppens], Publicatons Universitaire (Leuven, 1959), 42 p.
- De Catalogus der schilderijen [1952], Centraal Museum (Utrecht, 1952), LVIII + 512 p.
- Catalogus van het Historisch Museum der stad [1928, cat. nrs. 2891-4142], W.C. Schuylenburg, Centraal Museum (Utrecht, 1928) (Utrecht), VII + 734 p.
- Catalogus van het Museum van Oudheden [1878], supplement, S. Muller Fz., J.L. Beijers (Utrecht, 1878)
- Catalogus van het Museum van Oudheden [1904], door S. Muller Fz.. S. Muller Fz., W. Leijdenroth (Utrecht, 1904) (1904)
- Centraal Museum Utrecht : catalogus der schilderijen [1933], inl. W.C. Schuylenburg. [tekst] C.H. de Jonge, [Centraal Museum] ([Utrecht], 1933), LIX, 333 p., p.pl.
- Geschiedenis van de provincie Utrecht [van 1528 tot 1780- zie tot 1528 voor titelbeschrijving], coörd. red. C. Dekker, Ph. Maarschalkerweerd, J.M. van Winter ... [et al.], Het Spectrum (Utrecht, 1997) Stichting Stichtse Historische Reeks
- De geschiedenis van de Stichting Sint Nicolai Broederschap te Arnhem 1351-1993 : gasthuis, preuven en hulpbetoon, V. Paquay, De Walburg Pers (Zutphen, 1993), 374 p.
- De kogel door de Kerk?, (Utrecht, 1979)
- Leven na de dood : gedenken in de late Middeleeuwen, Truus van Bueren. met bijdr. van W.C.M. Wüstefeld, Museum Catharijneconvent (Utrecht, 1999) Brepols Publishers (Turnhout, 1999), 280 p.
- De Middeleeuwse Stad, W. Jappe Alberts, De Haan (Bussum, 1973), 116 p., [16] p. pl.
- Opstand in de Nederlanden, (Amsterdam, 1971) (Antwerpen)
- Een paradijs vol weelde : geschiedenis van de stad Utrecht, onder red. van R. E. de Bruin, ...[et al.], Matrijs (Utrecht, 2000), p. 592
- Schilderkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht [cat. nrs. 591-902], Liesbeth M. Helmus, Centraal Museum (Utrecht, 1999)
- Stedenspiegel : tentoonstelling ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de N.V. Bank voor Nederlandsche Gemeenten, [teksten A.N. Zadoks-Josephus Jitta ... et al.], Gemeentemuseum Den Haag (Den Haag, 1964), 150 p., [72] p. pl.
- Utrechtse biografieën 3 : levensbeschrijvingen van bekende en onbekende Utrechters, red. J. Aalbers ... [et al.], Boom (1996) Broese Stichting Publicaties Oud-Utrecht (SPOU), 208 p.
- Zeven eeuwen ziekenverzorging in Dordrecht en Sliedrecht : van Heilig-Sacramentsgasthuis tot Merwedeziekenhuis, J.L. Kool-Blokland, [s.n.] (Dordrecht, 1995), 256 p.
- Ingelijst werk : de verbeelding van arbeid en beroep in de vroegmoderne Nederlanden, Annette de Vries, Waanders (Zwolle, 2004), 304 p.
- Een paradijs vol weelde : geschiedenis van de stad Utrecht, onder red. van R. E. de Bruin, ...[et al.], Matrijs (Utrecht, 2003), 592 p.
- Dit kint hiet Willem : De Heilige Geest in Leiden : 700 jaar vondelingen en jeugdzorg, Kees van der Wiel, Primavera Pers (Leiden, 2010), 227 p.
- Ik geef om jou! : Naastenliefde door de eeuwen heen, Redactie Marije de Nood en Kees van Schooten, met bijdragen van Hanneke van Asperen, Renger de Bruin ...[et al.], WBOOKS (Zwolle, 2014) Museum Catharijneconvent (Utrecht), 112 p.
- Utrechts verleden in vogelvlucht, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2017), 152 p.
- Vieren en delen : De verhouding tussen liturgie en diaconie, Gerard Rouwhorst & Louis van Tongeren, Berne Media (Heeswijk, 2019), 190 p. + 16 pl.
- Geschiedenis in onderwerp en opdracht ; geschiedenis als aspect van wereldoriëntatie : 5 : leerlingenboek, aoteurs C.J. Buijtendijk, W. Kuperus, C. J. Seip ; eindred. W.F. Kalkwiek, Meulenhoff Educatief (Amsterdam, 1986), 108 p.
- Utrecht : tale of the city, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2022), 152 p.
- Brooduitdeling te Utrecht, einde ener laatmiddeleeuwse vorm van liefdadigheid, A.J. van der Ven, (Jaarboekje van Oud-Utrecht, 1968)
- Eine Wohltätigkeitsdarstellung Blocklandts, I. Jost, (Festschrift Kauffmann Munuscula Discipulorum, 1968)
- Het Sint Bartholomeusgasthuis te Utrecht, 1367-1500, G.M.W. Ruitenberg, (Jaarboekje van Oud-Utrecht, 1979)
- Utrechtse schilderkunst in de tweede helft van de zestiende eeuw, J.A.L. de Meyere, (Jaarboek Oud-Utrecht, 1978)
