Ga direct naar hoofdinhoud

Hofsleep of Manteau de Cour

Anoniem1809 - 1810
Hofsleep of Manteau de Cour

Hofsleep of Manteau de Cour

In 1975 schonk mevrouw Wilhelmina Elsabé Taets van Amerongen-Rutgers van Rozenburg (1904-1982) een empire hofsleep van lavendelkleurige moirézijde uit Utrechts familiebezit aan het Centraal Museum. De toenmalige conservator toegepaste kunst, baron Jan Joost Carel Taets van Amerongen (1932-2009), haalde zijn tante over tot dit royale gebaar. Over de achtergrond van deze, vrijwel zeker nooit gedragen drie meter lange sleep, zijn geen schriftelijke gegevens bewaard gebleven. Zo duidt de breedte van de geborduurde rand op een vorstelijke herkomst. Onderzoek wijst uit dat de sleep mogelijk aan koningin Hortense de Beauharnais (1783-1837), de vrouw van Lodewijk Napoleon (1778-1846) behoord heeft. In het Cérémonial de l’Empire Français uit 1805 staat namelijk dat alle dames die aan het hof worden toegelaten, een kledingstuk dienen te dragen met dezelfde vorm als dat van de keizerin, en dat, als ze voor een geborduurde rand kiezen, deze niet breder mag zijn dan een decimeter. In het kasteel van Malmaison bij Parijs bevindt zich een fluwelen hofsleep van Hortense met eveneens een lengte van circa drie meter. De ‘Utrechtse’ sleep is tot nu toe het enige voorbeeld van een hofsleep uit deze periode dat in Nederland bewaard is gebleven. Ondanks het feit dat geen enkele andere vrouw in aanmerking komt, is sluitend bewijs dat Hortense daadwerkelijk de eigenaresse is geweest nog niet gevonden. Het maakt deze Manteau de Cour niet minder zeldzaam; hij behoort zelfs tot de top binnen Europa.



 

De lavendelkleurige Manteau de Cour van moiré-zijde in de kostuumverzameling van het Centraal Museum is tot nu toe het enige voorbeeld van een in Nederland bewaard gebleven hofsleep uit deze periode. De 305 centimeter lange sleep heeft een ingeweven strooimotiefje en een rand van bladranken en gestileerde bloemmotieven. Door middel van een haak onder de rozet middenachter kan de sleep aan een japon bevestigd worden.
In 1975 is het bijzondere kledingstuk (zonder japon) aan het Centraal Museum geschonken door Baronesse W.E. Taets van Amerongen-Rutgers van Rozenburg. Bij de overdracht vermeldde de schenkster dat de sleep afkomstig was van de ‘betovergrootmoeder Elisabeth Both Hendriksen-Winter (1786-1809)’, respectievelijk ‘van het hof van Lodewijk (?) Napoleon’. Het is echter de vraag of er in deze periode wel losse hofslepen werden gedragen. Etiquetteboeken uit deze tijd geven geen bevredigend antwoord: een losse sleep wordt in Etiquette du Palais Royal de Hollande uit 1808 niet expliciet genoemd. De met ivoorkleurig chenille en parelkleurige kralen geborduurde rand is opmerkelijk breed; deze meet 26 cm op het breedste punt. Dit kan wijzen op een vorstelijke herkomst van de sleep. In Cérémonial de l’Empire Français uit 1805 is namelijk te lezen dat alle dames, die aan het hof worden toegelaten, een kledingstuk dragen met dezelfde vorm als dat van de Keizerin en dat, indien de dames voor een geborduurde rand kiezen, deze niet breder mag zijn dan een decimeter. 

Hoe geloofwaardig is het dat dit kledingstuk aan het hof van Lodewijk Napoleon (1778-1846) gedragen is? In 1806 werd Lodewijk Napoleon koning van Holland. Vier jaar eerder trouwde hij met Hortense de Beauharnais (1783-1837), de eerste koningin van Holland. Hortense bracht in het begin van 1807 een kort bezoek aan Utrecht. In 1810 verbleef ze wederom in Utrecht. Ze woonde in de voor haar ingerichte vertrekken in het paleis dat Lodewijk inmiddels had gecreëerd aan de Drift/Wittevrouwenstraat. Op 15 en 18 april waren er audiënties in Utrecht, maar wat ze bij deze gelegenheden heeft gedragen is niet meer te achterhalen. In 1810 trad Lodewijk af van de Nederlandse troon. Het huwelijk was niet erg gelukkig: Lodewijk ging in Duitsland wonen terwijl Hortense met haar kinderen terug ging naar Frankrijk. Als deze sleep van haar was, is hij mogelijk achtergebleven bij haar onverhoedse vertrek op 23 april van dat jaar.

Maker
Anoniem
Titel
Hofsleep of Manteau de Cour
Datering
1809 - 1810
Objectnummer
19760
Techniek
moire zijde, zijde, fluweel, chenilledraad, kralen; draad opgenaaid
Afmetingen
  • lengte 305 cm (ca.)
  • breedte 165 cm (ca.)
  • tailleband 62 cm
Verwerving
schenking (1975)
Geassocieerde onderwerpen
Opschriften en markeringen
:
Opmerkingen
  • Tot 1996 (publicatie van de coll. cat. Mode en kostuums) was de datering: 1809. Sinds 2007 is de datering: 1809-1810 (?). Mogelijk begin 1810, in de stijl van eind 1804-1810. (Hanneke Adriaans, oud-conservator mode Centraal Museum, Utrecht, in artikel: Manteau de Cour, in: Haagse hofmode, Den Haag, Zwolle 2007, p. 16).
  • In de coll.cat Mode en kostuums (1996) staat dat de hofsleep mogelijk gedragen is door Elisabeth Charlotta Both Hendriksen-Winter. Nadien is het onderzoek naar de herkomst voortgezet, zie Hanneke Adriaans, in artikel: Manteau de Cour, in: Haagse hofmode, Den Haag, Zwolle 2007, p. 16.
Rechten
Publiek domein
Documentatie
Dresscodes : van statement tot stijlicoon, Paul Rem ...[et al.], Paleis Het Loo (Apeldoorn, 2025) Waanders (Zwolle, 2025), 160 p.
Mode in het Centraal Museum, (Bulletin : Nederlandse Vereniging voor Kostuum, Kant, Mode en Streekdracht, Jaargang: 16, Aflevering: 4, december 1999), p. 9
Mode en kostuums, Hanneke Adriaans, Saskia Kuus, Centraal Museum (Utrecht, 1996), 647 p.
Lodewijk Napoleon : aan het hof van onze eerste koning, 1806-1810, red. Paul Rem en George Sanders, Walburg Pers (Zutphen, 2006), 120 p.
Haagse hofmode, Gemeentemuseum Den Haag (Den Haag, 2007), [8] p.
Uit de Mode : collectie van het Centraal Museum, Voorw. Bart Rutten, tekst Ninke Bloemberg, Anne-Karlijn van Kesteren, Rosalie Sloof … [et al.], Centraal Museum (Utrecht, 2017), 142 p.
Haute Bordure : Geborduurde kleding en accessoires in Nederland 1620 - 2020, Voorw. door Kris Callens, tekst Eveline Holsappel, Anne-Marie Segeren, Waanders (Zwolle, 2021) Fries Museum (Leeuwarden, 2021), 152 p.
Opmerkelijke stukken. De kostuumcollectie in een nieuwe jas, M. van Dongen, (Museumtijdschrift [Vitrine], Aflevering: 7; 12, 1999-11), p. 40-43
Manteau de cour, Hanneke Adriaans, (Haagse hofmode), p. 16 - 17