Sint Paulus
Sint Paulus
Bij het gereedmaken van de Domkerk voor de protestantse eredienst nam het Domkapittel, dat de kathedraal beheerde, zelf het initiatief. Het huurde een aannemer in om de beelden uit de kerk te halen. Een kleine groep werd daardoor veilig ondergebracht in het archief van het kapittel. Na de opheffing van het kapittel in 1811 werden de beelden te koop aangeboden. De Utrechtse architect Christiaan Kramm, die ze verwierf, verkocht ze in 1838 door aan de gemeente Utrecht. Dat jaar opende het nieuwe Stedelijk Museum van Oudheden zijn deuren. Met deze vroege herkomst staan de vijf Dombeelden aan de basis van de collectie van het Centraal Museum.
Centraal staat Sint Maarten, de patroonheilige van de kathedraal en ook van de stad. De heilige is als Romeins officier op zijn paard afgebeeld en snijdt volgens het populaire verhaal een stuk van zijn mantel af voor een kreupele bedelaar met een schurftig hondje. Twee andere heiligen uit de groep die nauw met de Dom zijn verbonden zijn Agnes en Pontianus van Spoleto. Hun beider naam was verbonden met de wijding van de Dom in juli, die jaarlijks werd herdacht met een kermis (kerkmis). Van Pontianus bezat de Dom belangrijke relieken. Hij is weergegeven als ridder. Lange tijd is daarom gedacht dat dit beeld de heilige Joris voorstelde, maar dan zonder draak, zijn vaste attribuut. Agnes is in een lange, modieuze jurk afgebeeld met haar symbool, een lam. De twee andere heiligen, Maria Magdalena en de apostel Paulus, waren niet zozeer specifiek aan de kathedraal gekoppeld, maar waren wel populaire heiligen. De beeldhouwer voorzag ze van hun traditionele symbolen: een zalfpot en een zwaard. Het zwaard van Paulus is in de loop der tijd verdwenen. Afgezien van dat zoekgeraakte zwaard zijn de beelden opmerkelijk gaaf bewaard gebleven. Zelfs de oorspronkelijke polychromie is deels nog aanwezig.
- Maker
- Anoniem
- Titel
- Sint Paulus
- Datering
- ca. 1450 - ca. 1451
- Objectsoort
- beeld, reliëf, hoogreliëf
- Objectnummer
- 1788/004
- Materiaal
- kalksteen
- Techniek
- Baumberger kalksteen, gepolychromeerd
- Afmetingen
- hoogte 67 cm
- breedte 34 cm
- diepte 12 cm
- Verwerving
- aankoop (1838)
- Geassocieerde periodes
- Bisschoppelijk Utrecht 695-1528
- Geassocieerde onderwerpen
- Domkerk (Utrecht) (herkomst), bisdom (Utrecht) (religie)
- Trefwoord
- Paulus (heilige)
- Opschriften en markeringen
- :
- Opmerkingen
- De vijf Dombeelden (1788/001-005) werden in 1580, toen de katholieke eredienst werd verboden, gered. Ze werden bewaard in de Kleine Archievenkamer van het Domkapittel. Na het opheffen van de kapittels in 1811 kwamen ze op de markt. Ze werden toen gekocht door M.L.M van Hangest baron d'Yvoy. Deze verkocht de beelden in 1838 aan Christiaan Kramm. Lange tijd is aangenomen dat de Dombeelden afkomstig zouden zijn van een grafmonument in de Dom, in het bijzonder van het (verdwenen) grafmonument van bisschop Rudolf van Diepholt, dat tussen 1456 en 1464 in zijn grafkapel werd opgericht (zie: Jan Klinckaert, Beeldhouwkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht, Utrecht 1997, p.68). Vermoedelijk zijn ze afkomstig van het sacramentshuis in het koor van de Dom. Tot 1997 werd Jan Nude beschouwd als de vermoedelijke vervaardiger. Naar aanleiding van het onderzoek van Klinckaert voor de catalogus Stadgeschiedenis collectie Centraal Museum (1997, p.68) is Jan Nude als vervaardiger opgenomen.
- Op basis van het onderzoek Het geheim van de vijf Dombeelden ontrafeld? uit 2018 door Henri Defoer en Frans Kipp blijkt dat er gerede twijfel is over de plaatsing en toeschrijving. Naar aanleiding van het onderzoek is de toeschrijving aangepast.
- Rechten
- Publiek domein
- Documentatie
- Het geheim van de vijf Dombeelden ontrafeld?, Henri Defoer, Frans Kipp, (Jaarboek Oud-Utrecht, 2018), pp. 22-33
- Beeldhouwkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht [cat. nrs. 1-243], Jan Klinckaert, Centraal Museum (Utrecht, 1997)
- Catalogus van het Historisch Museum der stad [1928, cat. nrs. 1-1403], W.C. Schuylenburg, Centraal Museum (Utrecht, 1928)
- Catalogus van het Museum van Oudheden [1878], door S. Muller Fz.. S. Muller Fz., J.L. Beijers (Utrecht, 1878) (1878), XV, 237 p.
- Catalogus van het Museum van Oudheden [1904], door S. Muller Fz.. S. Muller Fz., W. Leijdenroth (Utrecht, 1904) (1904)
- Ingelijste regenten : een museale collectie als onderzoeksterrein voor bestuursgeschiedenis, Renger de Bruin, Universiteit Utrecht, Faculteit Letteren (Utrecht, 2003), 32 p.
- Das Klever Chorgestühl und Arnt Beeldesnider, Meurer, H., (Düsseldorf, 1970)
- Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden :100 jaar Rijksmuseum jubileumtentoonstelling, [voorw D.C. Röel, teksten van R. van Luttervelt en K.G. Boon ; cat. R. van Luttervelt ... et al.], Rijksmuseum (Amsterdam, 1958), 260 p., [143 p. p.]
- Verzameling van oud beeldwerk en andere oudheden, schilderijen en tekeningen, meestal tot de stad Utrecht betrekking hebbende, behoorende tot het Archief derzelve stad [1838], [s.n.] (Utrecht, [c.1838]), 20 p.
- Verzameling van oud beeldwerk en andere oudheden, schilderijen en tekeningen, meestal tot de stad Utrecht betrekking hebbende, behoorende tot het Archief derzelve stad [1846], [s.n.] (Utrecht, [c.1846]), 28 p.
- Imported images : Netherlandish gothic sculpture in England c.1400-c.1550, Kim Woods, Shaun Tyas (Donington, 2007), XVI, 586 p.
- Beelden in de late Middeleeuwen en Renaissance : Late Gothic and Renaissance sculpture in The Netherlands, red. = ed. Reindert Falkenburg ... [et al.], Waanders (Zwolle, 1994), 446 p.
- Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530, red. Micha Leeflang en Kees van Schooten ; met bijdr. van Truus van Bueren ... [et al.], Museum Catharijneconvent (Utrecht, 2012) Ludion (Antwerpen), (Catharijnebrief : mededelingen van de Vereniging van Vrienden van het Museum Het Catharijneconvent te Utrecht, Aflevering: 3, 2012), 368 p.
- In het voetspoor van Sint-Maarten : Een bijzondere rondwandeling door de Utrechtse binnenstad, tekst Chris van Deventer, René de Kam, Sint-Maartensberaad Utrecht (Utrecht, 2014), 24 p.
- De Utrechtse Domtoren : Trots van de stad, René de Kam, Frans Kipp, Daan Claessen, Matrijs (Utrecht, 2021), 560 p.
- Centraal Museum Utrecht [topstukken; 2020], Voorw. Bart Rutten, Marco Grob, Jacqueline Rutten (prod.), Hans Schopping, Sheila Stafleu, Lotte Bont, Thomas de Bruin (red.), Centraal Museum (Utrecht, 2020), 208 p.
- Sint-Maarten in Utrecht : sporen van een beschermheilige, Chris van Deventer en René de Kam, Matrijs (Utrecht, 2022), 64 p.
- Onbekend Utrechts beeldhouwer (ca. 1455-1465) : De apostel Paulus, Kalksteen, hoog 67 cm, Jaap Leeuwenberg, (Openbaar Kunstbezit, Aflevering: 12, april 1962), 12a-12b







