Ga direct naar hoofdinhoud
Sint Agnes

Sint Agnes

In de Middeleeuwen was de bisschopsstad Utrecht een belangrijk centrum voor beeldhouwkunst. De meer dan veertig kerken en kapellen hadden sculpturen nodig ter verering van de talloze heiligen. Van deze kerkelijke kunst is maar weinig overgebleven. De volkswoede richtte zich in de zestiende eeuw veelvuldig tegen de kerken. Het interieur werd kort en klein geslagen. Wat na deze Beeldenstormen nog over was, verdween met de invoering van de reformatie (in Utrecht in 1580).

Bij het gereedmaken van de Domkerk voor de protestantse eredienst nam het Domkapittel, dat de kathedraal beheerde, zelf het initiatief. Het huurde een aannemer in om de beelden uit de kerk te halen. Een kleine groep werd daardoor veilig ondergebracht in het archief van het kapittel. Na de opheffing van het kapittel in 1811 werden de beelden te koop aangeboden. De Utrechtse architect Christiaan Kramm, die ze verwierf, verkocht ze in 1838 door aan de gemeente Utrecht. Dat jaar opende het nieuwe Stedelijk Museum van Oudheden zijn deuren. Met deze vroege herkomst staan de vijf Dombeelden aan de basis van de collectie van het Centraal Museum.

Ze zijn rond 1450 gemaakt door de beeldhouwer Jan Nude, wiens naam ook wel als Nuyde of Ude wordt geschreven. Centraal staat Sint Maarten, de patroonheilige van de kathedraal en ook van de stad. De heilige is als Romeins officier op zijn paard afgebeeld en snijdt volgens het populaire verhaal een stuk van zijn mantel af voor een kreupele bedelaar met een schurftig hondje. Twee andere heiligen uit de groep die nauw met de Dom zijn verbonden zijn Agnes en Pontianus van Spoleto. Hun beider naam was verbonden met de wijding van de Dom in juli, die jaarlijks werd herdacht met een kermis (kerkmis). Van Pontianus bezat de Dom belangrijke relieken. Hij is weergegeven als ridder. Lange tijd is daarom gedacht dat dit beeld de heilige Joris voorstelde, maar dan zonder draak, zijn vaste attribuut. Agnes is in een lange, modieuze jurk afgebeeld met haar symbool, een lam. De twee andere heiligen, Maria Magdalena en de apostel Paulus, waren niet zozeer specifiek aan de kathedraal gekoppeld, maar waren wel  populaire heiligen. De beeldhouwer voorzag ze van hun traditionele symbolen: een zalfpot en een zwaard. Het zwaard van Paulus is in de loop der tijd verdwenen. Afgezien van dat zoekgeraakte zwaard zijn de beelden opmerkelijk gaaf bewaard gebleven. Zelfs de oorspronkelijke polychromie is deels nog aanwezig.

Maker
Anoniem
Titel
Sint Agnes
Datering
ca. 1450 - ca. 1451
Objectnummer
1788/003
Materiaal
kalksteen
Techniek
Baumberger kalksteen, gepolychromeerd
Afmetingen
  • hoogte 66.4 cm
  • breedte 36.3 cm
  • diepte 10 cm
Verwerving
aankoop (1838)
Geassocieerde periodes
Bisschoppelijk Utrecht 695-1528
Trefwoord
Agnes (heilige)
Opschriften en markeringen
:
Opmerkingen
  • De vijf Dombeelden (1788/001-005) werden in 1580, toen de katholieke eredienst werd verboden, gered. Ze werden bewaard in de Kleine Archievenkamer van het Domkapittel. Na het opheffen van de kapittels in 1811 kwamen ze op de markt. Ze werden toen gekocht door M.L.M van Hangest baron d'Yvoy. Deze verkocht de beelden in 1838 aan Christiaan Kramm. Lange tijd is aangenomen dat de Dombeelden afkomstig zouden zijn van een grafmonument in de Dom, in het bijzonder van het (verdwenen) grafmonument van bisschop Rudolf van Diepholt, dat tussen 1456 en 1464 in zijn grafkapel werd opgericht (zie: Jan Klinckaert, Beeldhouwkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht, Utrecht 1997, p.68). Vermoedelijk zijn ze afkomstig van het sacramentshuis in het koor van de Dom. Tot 1997 werd Jan Nude beschouwd als de vermoedelijke vervaardiger.Naar aanleiding van het onderzoek van Klinckaert voor de catalogus Stadgeschiedenis collectie Centraal Museum (1997, p.68) is Jan Nude als vervaardiger opgenomen.
  • Op basis van het onderzoek Het geheim van de vijf Dombeelden ontrafeld? uit 2018 door Henri Defoer en Frans Kipp blijkt dat er gerede twijfel is over de plaatsing en toeschrijving. Naar aanleiding van het onderzoek is de toeschrijving aangepast.
Rechten
Publiek domein
Documentatie
Het geheim van de vijf Dombeelden ontrafeld?, Henri Defoer, Frans Kipp, (Jaarboek Oud-Utrecht, 2018), pp. 22-33
De replica's van Sint-Maarten en Sint-Agnes in de Domkerk, Biem Lap, (Domkerk : bericht van de Stichting Vrienden van de Domkerk, Jaargang: 37, Aflevering: 1, voorjaar 2025), p. 37-48
Een nieuw facet aan de Utrechtse beeldhouwkunst IV, Leeuwenberg, Jaap, (Oud Holland : nieuwe bijdragen voor de geschiedenis der Nederlandsche kunst, letterkunde, nijverheid, enz., 1960), p. 195-204 ; 204-205
Beeldhouwkunst tot 1850. De verzamelingen van het Centraal Museum Utrecht [cat. nrs. 1-243], Jan Klinckaert, Centraal Museum (Utrecht, 1997)
Catalogus van het Historisch Museum der stad [1928, cat. nrs. 1-1403], W.C. Schuylenburg, Centraal Museum (Utrecht, 1928)
Catalogus van het Museum van Oudheden [1878], door S. Muller Fz.. S. Muller Fz., J.L. Beijers (Utrecht, 1878) (1878), XV, 237 p.
Catalogus van het Museum van Oudheden [1904], door S. Muller Fz.. S. Muller Fz., W. Leijdenroth (Utrecht, 1904) (1904)
In het licht van het lezen : de rol van het boek in de beeldende kunst, auteur Henriëtte Fuhri Snethlage, (Haarlem, 1992) Waanders (Zwolle), 128 p.
Ingelijste regenten : een museale collectie als onderzoeksterrein voor bestuursgeschiedenis, Renger de Bruin, Universiteit Utrecht, Faculteit Letteren (Utrecht, 2003), 32 p.
Das Klever Chorgestühl und Arnt Beeldesnider, Meurer, H., (Düsseldorf, 1970)
Middeleeuwse kunst der Noordelijke Nederlanden :100 jaar Rijksmuseum jubileumtentoonstelling, [voorw D.C. Röel, teksten van R. van Luttervelt en K.G. Boon ; cat. R. van Luttervelt ... et al.], Rijksmuseum (Amsterdam, 1958), 260 p., [143 p. p.]
Onze beeldhouwkunst der late middeleeuwen, [voorw. E.L.L. de Wilde], Stedelijk Van Abbemuseum (Eindhoven, 1953), [12] p., [16] p. pl.
Een paradijs vol weelde : geschiedenis van de stad Utrecht, onder red. van R. E. de Bruin, ...[et al.], Matrijs (Utrecht, 2000), p. 592
De susteren van Sanct-Agnetenhuus : de geschiedenis, materiële cultuur en spiritualiteit van het Kamper Agnietenconvent, samenst. F. van der Pol, M. Smit, IJsselacademie (Kampen, 1997) De IJsselacademie (Kampen), 208 p.
Verzameling van oud beeldwerk en andere oudheden, schilderijen en tekeningen, meestal tot de stad Utrecht betrekking hebbende, behoorende tot het Archief derzelve stad [1838], [s.n.] (Utrecht, [c.1838]), 20 p.
Verzameling van oud beeldwerk en andere oudheden, schilderijen en tekeningen, meestal tot de stad Utrecht betrekking hebbende, behoorende tot het Archief derzelve stad [1846], [s.n.] (Utrecht, [c.1846]), 28 p.
Agnietenkapel : een gebouw met een rijke historie, red. Juliette Daniëls ... [et al.], Universiteit van Amsterdam (Amsterdam, 2007), 40 p.
Imported images : Netherlandish gothic sculpture in England c.1400-c.1550, Kim Woods, Shaun Tyas (Donington, 2007), XVI, 586 p.
Aards, betrokken en zelfbewust : de verwevenheid van cultuur en religie in katholiek Utrecht, 1300-1600, door LLewellyn Christina Julia Josephien Bogaers, Levend Verleden Utrecht (Utrecht, 2008), 2 dl. (XVI, 1110 p., [16] p.pl.)
Een paradijs vol weelde : geschiedenis van de stad Utrecht, onder red. van R. E. de Bruin, ...[et al.], Matrijs (Utrecht, 2003), 592 p.
Beelden in de late Middeleeuwen en Renaissance : Late Gothic and Renaissance sculpture in The Netherlands, red. = ed. Reindert Falkenburg ... [et al.], Waanders (Zwolle, 1994), 446 p.
Middeleeuwse beelden uit Utrecht 1430-1530, red. Micha Leeflang en Kees van Schooten ; met bijdr. van Truus van Bueren ... [et al.], Museum Catharijneconvent (Utrecht, 2012) Ludion (Antwerpen), (Catharijnebrief : mededelingen van de Vereniging van Vrienden van het Museum Het Catharijneconvent te Utrecht, Aflevering: 3, 2012), 368 p.
Utrechts verleden in vogelvlucht, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2017), 152 p.
In het voetspoor van Sint-Maarten : Een bijzondere rondwandeling door de Utrechtse binnenstad, tekst Chris van Deventer, René de Kam, Sint-Maartensberaad Utrecht (Utrecht, 2014), 24 p.
De Moderne Devotie : Spiritualiteit en cultuur vanaf de late Middeleeuwen, Hoofdred. Anna Dlabacová, Rijcklof Hofman, WBOOKS (Zwolle, 2018), 272 p.
De Utrechtse Domtoren : Trots van de stad, René de Kam, Frans Kipp, Daan Claessen, Matrijs (Utrecht, 2021), 560 p.
Centraal Museum Utrecht [topstukken; 2020], Voorw. Bart Rutten, Marco Grob, Jacqueline Rutten (prod.), Hans Schopping, Sheila Stafleu, Lotte Bont, Thomas de Bruin (red.), Centraal Museum (Utrecht, 2020), 208 p.
Sint-Maarten in Utrecht : sporen van een beschermheilige, Chris van Deventer en René de Kam, Matrijs (Utrecht, 2022), 64 p.
Utrecht : tale of the city, Renger de Bruin, René de Kam, Kaj van Vliet, Matrijs (Utrecht, 2022), 152 p.
Ponsen en angen, laatmiddeleeuwse liefdesblijken, Kaj van Vliet, (Oud-Utrecht : tijdschrift voor geschiedenis van stad en provincie Utrecht, Jaargang: 92, Aflevering: 3, juni 2019), p. 70-71